Chełmskie dawniej

CHEŁM – Osiedle Dyrekcji Kolejowej

W okresie międzywojennym, w latach 1928-1939, na wschód od starego miasta, tuż za Górą Zamkową, powstała nowa dzielnica mieszkaniowa związana z zamierzonym przeniesieniem z Radomia do Chełma dyrekcji wschodniego okręgu PKP. Potrzeba tej inwestycji państwowej podyktowana została koniecznością ulokowania administracji okręgu kolejowego, w centrum jego obszaru i zaopatrzenia jej w odpowiednie warunki lokalowe, których w Radomiu nie miała. Ta ważka dla dziejów Chełma decyzja zapadła w 1925 r., a pierwsze prace budowlane podjęto z rozmachem latem 1928 roku. Zatrudnionych przy budowie było 2 tysiące robotników, w tym wielu wozaków, przyciągnięto też bocznicę kolejową w sam środek placu budowy.

Osiedle zlokalizowane zostało na obszarze 50 ha gruntów dawnego państwowego folwarku Starostwo-Obłonie, przekazanych przez Ministerstwo Rolnictwa władzom kolejowym. Założenie urbanistyczne przewidywało geometryczne rozplanowanie 22 ulic o łącznej długości 6 km. Os kompozycyjną wyznaczała linia północ—południe, biegnąca od dworca PKP do gmachu dyrekcji i dalej ku projektowanej bazylice, która miała być zlokalizowana na przeciwległym wzniesieniu (za obecną ul. Batorego), i miała stanowić dominantę całego osiedla. Wzdłuż tej osi przewidziana była zwarta zabudowa mieszkaniowa o wyrównanym gabarycie 3-kondygnacyjnym. Zamysł ten został zrealizowany tylko częściowo w rejonie dzisiejszych ulic Świerczewskiego (w południowym odcinku), Wołyńskiej, Śląskiej i 22 Lipca. Ta część osiedla zwana jest miejscowo Dolną Dyrekcją, jako że leży u podnóża wzniesienia, na znacznie niższym terenie. Centrum założenia urbanistycznego stanowi plac przed budynkiem dyrekcji, od którego promieniście rozchodzić się miały ulice. Drugi zespół osiedla o zwartej zabudowie mieszkaniowej usytuowany został na wzniesieniu w rejonie dzisiejszych ulic: Wiejska, Bydgoska, Jana Kazimierza, Wysoka, Katedralna, Armii Czerwonej i Graniczna. Ulice są zabudowane szeregowo ustawionymi, w sposób zwarty, segmentowymi budynkami wielorodzinnymi 2-kondygnacyjnymi. Każdy z segmentów jest interesująco opracowany architektonicznie, nawiązując w swej formie do polskiego budownictwa miejskiego, minionej epoki.

Zespoły Dolnej i Górnej Dyrekcji spięte są kompozycyjnie, jakby klamrą, malowniczym osiedlem złożonym z 30 kilku wolnostojących domków willowych, dwurodzinnych, w części piętrowych zawartych w rejonie ulic: Słowackiego, Reymonta, Czackiego, Stephesona, 22-go Lipca i Szopena. Wille te mają charakter dworków skrytych w masie zieleni, rozlokowanych wzdłuż ulic, wspinając się po zboczu wzniesienia. Przeznaczone były dla ważnych urzędników i stąd ich komfortowe urządzenie. Każde mieszkanie składało się z 5 pokoi, kuchni i alkowy, rozplanowanych na dwu kondygnacjach połączonych ze sobą wewnętrznymi schodami. Występują ich dwa zróżnicowane typy, rozmieszczone przemiennie wobec siebie. W pobliżu gmachu dyrekcji, w głębi rozległego ogrodu ulokowane są dwie piękne wille, architekturą zbliżone do pozostałych osobniaków, jednak bardziej obszerne, 7-pokojowe, przeznaczone dla dyrektora i zastępcy. Obecnie mieszczą się w nich przedszkole i żłobek PKP.

Projekt autorstwa architektów Adama Kuncewieza i Adama Mianowskiego przewidywał wzniesienie do 1930 roku w sumie 156 domów mieszkalnych, gmachu biurowego dyrekcji, ambulatorium i łaźni o łącznej kubaturze 336.391 m3. Jego realizacja miała swoje dramatyczne momenty. Otóż po wyprowadzeniu w stanie surowym w pierwszym sezonie budowlanym znacznej ilości budynków przyszła niezwykle surowa zima 1929 roku, co spowodowało pojawienie się pęknięć w świeżych murach. Nastąpiła niespodziewana przerwa w budowie wywołana koniecznością przeprowadzenia ponownych badań gruntu. Z kolei nastąpiły trudne lata kryzysu i w rezultacie całą inwestycję zamrożono na dłuższy okres czasu. Sto dwanaście niewykończonych budynków zabezpieczono przez zamurowanie otworów okiennych i drzwiowych z koniecznością oczekiwania na lepsze czasy. Tylko 31 budynków o kubaturze 70.000 m2 wykończono całkowicie do 1931 roku. Pomieszczono w nich Biuro Kontroli Dochodów radomskiej dyrekcji, przeniesione z Bydgoszczy. Prace wznowione zostały dopiero w 1938 roku i doprowadziły one do zakończenia budowy obiektów już zaawansowanych, łącznie z gmachem biurowym. Wybuch wojny we wrześniu 1939 roku nie pozwolił na zrealizowanie całego osiedla i przeszkodził w przeniesieniu biur dyrekcji z Radomia do Chełma.

Osiedle Dyrekcji Kolejowej stanowi duże osiągnięcie polskiej myśli urbanistycznej okresu 20-1ecia międzywojennego. Na owe czasy było to na wskroś nowoczesne osiedle mieszkaniowe, pomyślane jako miasto-ogród. Projekt przewidywał wprowadzenie do osiedla dużo zieleni, znaczne wolne przestrzenie na lokalizację ogródków przydomowych, dużo światła i powietrza. Stąd też obok zwartej zabudowy, na jej zapleczu, we wnętrzu kwadratów mieszkalnych duże wolne od zabudowy powierzchnie. Architektura budynków mieszkalnych oparta została na tradycyjnych wzorach polskich. Charakteryzują je nieduża skala wysokościowa, wyniosłe dachy, częściowo łamane, trójkątne szczyty, nawiązujące do portyków i wreszcie symetryczny, osiowy układ poszczególnych obiektów. Wszystko to stanowi niejako syntezę stylu narodowego. Architektura domków willowych osiedla nawiązuje w sposób wyraźny do polskiego baroku i prezentuje tak zwany styl dworkowy.

Całość założenia rozlokowana na bogato ukształtowanym, zróżnicowanym w poziomach terenie, stwarza niezwykle malowniczy, a przy tym także swojski obraz. Wśród masy zieleni, pną się stromo po zboczach, wzdłuż ulic szeregowo ukształtowane i pojedyńczo rozrzucone barwne domy świecące kremową bielą tynków i czerwienią się górą kryte dachówką wyniosłe czapy dachów. Czerwień ich nie jest przy tym zakłócona (jak zazwyczaj bywa) pstrokacizną tynkowanych na biało kominów. Tutaj celowo kominy pozostawiono w czerwonej cegle, wykończone tylko spoinowaniem, dla ujednolicenia kolorystyki dachów. Jest to drobny szczegół, jakże jednak wymownie świadczący o trosce do estetyki osiedla.
Poza walorami architektonicznymi i krajobrazowymi osiedle posiada jeszcze inne, jakże istotne cechy: jego budynki są bardzo funkcjonalne, wygodne, trwałe i niezwykle solidnie wykonane. Dają dobre świadectwo polskim architektom i budowniczym ubiegłego, bliskiego nam w czasie okresu.

Gmach Dyrekcji Okręgowej PKP stanowi oczywiście centralny element osiedla, jego główny punkt kompozycyjny. Zlokalizowany został u podnóża sporego wzniesienia, przy rozległym placu, z widokiem na odległy dworzec kolejowy. Autorami projektu tego budynku są architekci Henryk Gay i Zygmunt Mianowski. Budynek założony jest na rzucie upodobnionym do litery „H” o rozczłonkowanej bryle składającej się z siedmiu skrzydeł. Obiekt pięciokondygnacyjny (w tym wysokie sutereny), o dachu płaskim, tarasowym. Układ wewnętrzny regularny, korytarzowy z szeregiem pomieszczeń po obu stronach i dużym 4-kondygnacyjnym holem wejściowym oraz 2-biegową klatką schodową i świetlikiem występującym ponad dach. Gmach posiada 351 pokoi i dużą dwukondygnacyjną salę posiedzeń, przeznaczony był dla 740 pracowników, a jego kubatura wynosi 62.111 m3.

Chełm Dyrekcja

Gmach dawnej Dyrekcji Kolejowej w Chełmie

Fasada frontowa zwrócona na północ jest 19-osiowa symetrycznie ukształtowana z 3-osiowym ryzalitem środkowym i z dwoma ryzalitowo wysuniętymi flankującymi alkierzami, także trzyosiowymi. Ryzalit środkowy poprzedzony monumentalnymi schodami kamiennymi, rozczłonkowany jest czterema kanelowanymi słupami przyściennymi, z otworem wejściowym na osi środkowej. Elewacje wieńczy skromny gzyms z okapnikiem i nad nim ślepa attyka. Wysoki na całą kondygnację cokół gmachu licowany jest zendrówką, harmonizującą pięknie z kremowym tynkiem elewacji.
Kamień węgielny pod Gmach założony został dnia 22 października 1928 roku a budowę jego zakończono (z 6-letnią przerwą) tuż przed wybuchem wojny w 1939 roku. W czasie okupacji mieścił się tu arbeitsamt a w 1939 roku funkcjonował przejściowy obóz dla osób repatriowanych z terenów Wołynia i Podola.

W czasie od 22 lipca do 1 sierpnia 1944 roku gmach był siedzibą PKWN – pierwszego rządu Polski Ludowej. Z kolei od 23 sierpnia 1944 roku do 1 października 1945 roku mieściła się tu Oficerska Szkoła Artylerii. Później budynek zajmowały urzędy władz powiatowych, administracyjnych i politycznych, a od 1 czerwca 1975 roku gmach był siedzibą Urzędu Wojewódzkiego.
U wejścia głównego w fasadę budynku wmurowana była marmurowa tablica upamiętniająca fakt rezydowania tu PKWN. Napis wyryty na niej głosi:
„W tym domu
Od dnia 21 lipca do dnia 30 lipca 1944 roku
mieściła się siedziba
Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
rządu polskiego ludu pracującego.
Wmurowano w dziesiątą rocznicę
Powstania Polskiej Partii Robotniczej”

Wypada zwrócić uwagę, że daty umieszczone na tablicy są błędne, winno być „od 22 lipca do 1 sierpnia”. Skoro Chełm wyzwolony został w dniu 22 lipca 1944 roku, to PKWN nie mógł znajdować się wcześniej o dzień.

Założenie urbanistyczno-architektoniczne osiedla Dyrekcji Kolejowej w Chełmie zostało wpisane do rejestru zabytków, jako wybitne osiągnięcie polskiej myśli technicznej z czasów drugiej Rzeczypospolitej.

Z centrum miasta dojazd do Gmachu autobusami miejskimi ulicą J. Młodowskiej i Odrodzonego Wojska Polskiego, względnie dojście z dworca kolejowego ulicą K. Świerczewskiego.

na podstawie:
Autor tekstu: K. Prożogo, Grafika: A. Sosnowska.
Nakład 3 tys. egz. Rok wydania 1982, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmie

Jedna myśl nt. „CHEŁM – Osiedle Dyrekcji Kolejowej

  1. nowe miasto 1926

    szkoda, że tekst ten powiela nieścisłości i przekłamania z opracowania Pana Prożogo – trudno dziś stwierdzić skąd w 1982 roku Pan Prożogo czerpał informacje, lecz niewątpliwie nie czerpał ich ze źródeł, ponieważ wyraźnie myli koncepcję i program wielkiej dzielnicy zaplanowanej na 430 ha z projektami i programem małych osiedli kolejowych Dyrekcji planowanych na 50 ha, a zrealizowanych na 30 ha – są to dwie różne rzeczy i dwie różne skale, których opracowanie Pana Prożogo zupełnie nie rozróżnia, a powyższy tekst za jego opracowaniem te nieścisłości powiela – szkoda.

    Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>