Chełmskie dawniej

CHEŁM – Zespół pokatedralny

Chełm, jedno z najstarszych miast polskich swymi początkami sięga wczesnego średniowiecza. W X wieku sandomierscy Lędzianie wznieśli tu gród drewniano-ziemny, który wchodził w skład ich wschodniego systemu obronnego, nazwanego później przez historyków Grodami Czerwieńskimi. W połowie X wieku (ok. 948 r.) książę gnieźnieński Lestek (Leszek), dziad rodzony Mieszka I podporządkował sobie związek plemienny Lędzian i z tą chwilą Chełm i całe Grody Czerwieńskie weszły w skład państwa Polan. Ziemie te w 981 roku zagarnął ksiązę kijowski Włodzimierz. Wyzwolone zostały przez Bolesława Chrobrego w 1018 roku, ale już w 1031 roku za panowania Mieszka II, książę kijowski Jarosław Mądry opanował je znowu. Wysiedlił stąd ludność lechicką a na jej miejsce sprowadził Rusinów. Później Grody Czerwieńskie, przejściowo tylko, odzyskują Bolesław Śmiały i Leszek Biały.

Około 1223 roku książę halicki Daniel Romanowicz zbudował na miejscu starego grodu Lędzian, na chełmskiej Wysokiej Górce murowaną warowną siedzibę i przeniósł tu swą stolicę i biskupstwo wschodnie (1233 r.). Jednocześnie rozbudowało się wówczas znacznie podgrodzie chełmskie. W latach 1340-66 księstwo chełmsko-bełzkie znajdowało się pod panowaniem litewskim, a następnie było lennem polskim (1366-76), poczem trafia pod panowanie węgierskie. W 1387 roku rycerstwo polskie pad wodzą królowej Jadwigi przyłączyło ziemię chełmską na trwałe do Polski. W 1392 roku Jagiełło nadał miastu prawa magdeburskie. Chełm do czasów rozbiorów by1 siedzibą kasztelanii i starostwa grodowego. Od XIII do XVI wieku było tu biskupstwo prawosławne, a od 1594 roku greko-katolickie. W latach 1358-1490 Chełm był siedzibą diecezji rzymsko-katolickiej. W latach 1793-95 miasto wojewódzkie, poczem powiatowe. Wyzwolone w dniu 22 lipca 1944 roku. W tym samym dniu ogłoszono tu manifest PKWN. Od 1975 roku siedziba województwa chełmskiego.

Nad miastem zawsze dominowało, tak jak dziś, wyniosłe wzgórze od którego Chełm wziął swą nazwę. Znad bujnej zieleni porastających je drzew strzelają w niebo widoczbe z dala, wieże dawnej katedry stanowiąc wspaniały akcent wysokościowy. Na tej Górze Katedralnej, a właściwie zamkowej, w jej północno-zachodniej partii wypiętrza się sztucznie usypany, wysoki na 15 m, duży kopiec wczesnośredniowiecznego grodziska, zwany Wysoką Górką. W czasie badań archeologicznych przeprowadzonych tu w latach 1966-67, pod fundamentami XIII-wiecznego, kamiennego palatium Daniela, odkryto pozostałości skrzyńcowych umocnień drewniano-ziemnych z X wieku, a być może jeszcze starszych. Ustalono że stał tu gród, który niewątpliwie należał do związku plemiennego Lędzian. Grodzisko to jest najstalszym zabytkiem miasta, jest jego kolebką i metryką. Na jego środku w 1928 roku mieszkańcy Chełma usypali nieduży kurhan świadczący o ścisłym związku historii najstarszej miasta z jego dziejami współczesnymi.

Na Chelmskiej Górce, obok grodziska rozlokował się zabytkowy, architektoniczny zespół pokatedralny w skład którego wchodzą: dawna katedra greko-katolicka, pałac biskupi, klasztor bazylianów, Brama Uściłuska wraz z zabudowaniami gospodarskimi i nowsze już budynki, dzwonnica oraz była siedziba bractwa prawosławnego.

Dawna katedra unicka, obecnie kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia NMP wzniesiony w miejscu XIII-wiecznej cerkwi rozebranej w 1735 roku. Częściowo na jej fundamentach biskup Felicjan Filip Włodkowicz wkrótce potem (1735-56) wzniósł obecną świątynię. Autorem tego projektu był głośny architekt Paweł Fontana, ten sam który projektował w Chełmie kościół parafialny pod wezwaniem Rozesłania Apostołów, a także kościół we Włodawie. Katedra odnawiana była w latach 1809-27 i 1837. Po kasacji unii w 1875 roku przerobiona w duchu bizantyjskim. Wówczas też przekształcono szczyty i hełmy wież oraz dobudowano kolumnowy portyk. Po odzyskaniu niepodległości, od 1919 roku świątynia była kościołem parafialnym. W 1935 roku zakończono restaurację obiektu doprowadzając jego wygląd do stanu pierwotnego na podstawie projektu architekta Konrada Szrettera. W czasie okupacji kościół zamieniono na sobór prawosławny dla Ukraińców. Po wyzwoleniu ponownie jest kościołem parafii rzymsko-katolickiej.

Budowla wzniesiona na planie krzyża łacińskiego, trójnawowa, bazylikowa z transeptami i dwiema kwadratowymi wieżami od frontu oraz z kopułą. Prezbiterium krótkie, zamknięte półkoliście, z dwiema zakrystiami po bokach. Pod prezbiterium i transeptem sklepione kolebkowo krypty grobowe biskupów unickich.

Wewnątrz ściany rozczłonkowane stiukowymi pilastrami korynckimi podtrzymującymi belkowanie i gzyms. W apsydzie prezbiterium, przyścienne kolumny korynckie na skośnie wysuniętych cokołach. W nawach bocznych i bębnie, kopuły i pilastry jońskie. Okna transeptu i prezbiterium ujęte po bokach pilastrami ze spływami. Korpus główny przykryty sklepieniami kolebkowymi z lunetami, w kruchcie i prezbiterium sklepienia kolebkowo-krzyżowe, w nawach bocznych krzyżowe, kopuła ośmiodzielna na pendentywach i bębnie zwieńczonym latarnią. Chór muzyczny wsparty na dwu kolumnach korynckich.

Zewnątrz fasada trójdzielna dwukondygnacyjna z lekko cofniętą częścią środkową i uwypuklonymi ścianam wież. Rozczłonkowana pilastrami, w dolnej kondygnacji toskańskimi, wyżej jońskimi, a w poziomie podzielona gzymsem profilowanym i zwieńczona późnobarokowym szczytem z przerwanym frontonem i spływami wolutowymi po bokach. Trzecie kondygnacje wież na zaokrąglonych narożach ujęte są kolumnami toskańskimi na skośnie wysuniętych cokołach podtrzymujących belkowanie. Obniżona kondygnacja czwarta wież posiada na narożach spływy wolutowe. W fasadzie katedry trzy portale zwieńczone przyczółkami. Przed częścią środkową fasady czterokolumnowy portyk neoklasyczny z drewnianą balustradą nad nim.

Elewacje boczne budynku posiadają podziały ramowo-pilastrowe. Ściany szczytowe transeptu i prezbiterium wybrzuszone ze szczytami ujętymi w pilastry i spływy wolutowe, zwieńczonymi półkolistymi frontonami ze stercznynami. Okna prostokątne w profilowanych obramieniach z gzymsami. Bęben kopuły rozczłonkowany zdwojonymi pilastrami toskańskimi, przykryty ośmiodzielną podwyższoną kopułą z latarnią. Hełmy barokowe czwórdzielne. Dachy dwuspadowe przykryte blachą miedzianą (1980 r.).

Pierwotne bogate wyposażenie wnętrza katedry zachowało się jedynie w skromnych resztkach. Są to dwa obrazy i srebrne antepedium. Obrazy pochodzą z końca XVIII wieku i są dziełem Franciszka Smuglewicza. Przedstawiają scenę ukrzyżowania oraz św. Onufrego.

Zawieszone w prezbiterium, Antepedium trybowane w srebrnej blasze z sygnaturą złotnika gdańskiego W. Jode pochodzi z ok. 1750 roku. Jest to duże figuralne przedstawienie hołdu króla Jana Kazimierza i rycerstwa polskiego składanego przed obrazem NMP Chełmskiej po wiktorii beresteckiej (1631 r.). Obok namiotu z obrazem widoczna jest postać klęczącego biskupa chełmskiego Jakuba Suszy. Antepedium było w 1874 roku wywiezione do Rosji i znajdowało się w muzeum Arsenału moskiewskiego. Odzyskano je po rewolucji październikowej w 1923 roku. W czasie okupacji było ukryte i wróciło w 1956 roku na dawne miejsce, w mensie ołtarza głównego. W bocznym ołtarzu znajduje się obraz Matki Boskiej Poczajowskiej z końca XVI wieku, w sukience z blachy srebrnej, który został przywieziony z Mielnicy na Wołyniu.

Dzwonnica wzniesiona już po kasacie unii w roku 1878. Podwyższona i zwieńczona hełmem wzorowanym na hełmach katedry w roku 1939.
Obiekt wolnostojący pięciokondygnacyjny. Trzy pierwsze kondygnacje na rzucie kwadratu, trzecia posiada zaokrąglone naroża i na nich kolumny podobnie jak przy wieżach katedry. Kondygnacje wyższe na rzucie koła. Elewacje rozczłonkowane pilastrami podtrzymującymi belkowania i gzymsy. Wszystkie elewacje parteru zwieńczone trójkątnymi frontonami. Po wyzwoleniu obiekt zamieniony został na mauzoleum, w którym umieszczono prochy z miejsc straceń. Na ścianach kamienne tablice z nazwiskami ofiar hitlerowskiego terroru.

Dawny klasztor bazylianów wzniesiony został w latach 1640-49 z fundacji biskupa Metodego Terleckiego przy udziale Jakuba Suszy pierwszego rektora unickiego gimnazjum w Chełmie, późniejszego biskupa chełmskiego. Po likwidacji unii (1875 r.) przekształcony i zamieniony na mieszkania. Obiekt pozbawiony częściowo cech stylowych, murowany, jednopiętrowy trzytraktowy, na rzucie wydłużonego prostokąta. Na osi środkowej szeroka sień i klatka schodowa. Na parterze sklepienia kolebkowo-krzyżowe, zaś na piętrze stropy. Od zachodu na całej szerokości budynku obszerna sala sklepiona kolebką z lunetami – dawny refektarz.
Elewacja frontowa ośmioosiowa, zwrócona ku południowi. Przęsło na osi zaakcentowane lizenami. Kondygnacje rozdzielone podwójnym gzymsem kordonowym, piętro zwieńczone gzymsem profilowanym. Dach czterospadowy, obniżony, pokryty blachą. Pod budynkiem znajdują się trzy kondygnacje piwnic.

Dawny pałac biskupi wzniesiony za czasów biskupa Józefa Lewickiego (1711-30) służył wpierw biskupom unickim, następnie, po roku 1875 prawosławnym. W latach 1920-31 mieścił się tu klasztor jezuitów, a następnie i do chwili obecnej – plebania. W drugiej połowie XIX wieku rozbudowany w kierunku wschodnim. W tym samym czasie wzniesiono też przybudówkę od strony zachodniej. Obiekt piętrowy na rzucie prostokąta z częścią pomieszczeń parterowych sklepionych kolebkowo-krzyżowo. Fasada skierowana na północ posiada podział horyzontalny podwójnym gzymsem kordonowym i zwieńczona gzymsami profilowanymi. Okna na parterze prostokątne, na piętrze zamknięte półkoliście. Od południa elewacja oszkarpowana. Dach dwuspadowy kryty papą.

Brama Uściłuska, zwana też Brzeską, wzniesiona około 1616 roku. W połowie XVIII wieku obiekt został grunownie przebudowany z zatarciem cech obronnych. Wówczas też nadano mu wystrój w stylu dojrzałego baroku, w której to formie brama dotrwała do naszych czasów. Budynek dwukondygnacyjny na rzucie zbliżonym do kwadratu. W przyziemiu przejazd sklepiony kolebką z lunetami, na piętrze obszerna izba przykryta sufitem. Wejście na piętro nowszymi schodami kręconymi z podcienia budynku dawnej wozowni przyległego od południowego-zachodu. Dach dwuspadowy kryty dachówką esówką. Elewacje wschodnia i zachodnia analogiczne, ujęte w obu kondygnacjach parami pilastrów toskańskich podtrzymujących wydatne gzymsy przykryte dachówką. Wysokie szczyty z uszkowymi płycinami opilastrowane wolutowymi spływami po bokach, zwieńczone przerywanymi przyczółkami.
Brama Uściłuska jest szczególnie pięknym przykładem architektury barokowej, stanowi poza katedrą najbardziej malowniczy obiekt na Górze Zamkowej.

Dawna wozownia z przełomu XVII—XVIII wieku łącząca bramę z pałacem biskupim przerobiona w 1980 roku na sale katechetyczne, parterowa na rzucie wydłużonego prostokąta, jednotraktowa z arkadowym podcieniem od strony dziedzińca katedralnego. Dach dwuspadowy, kryty blachą.

Budynek gospodarczy z tego samego okresu co wozownia, usytuowany po wschodniej stronie dziedzińca katedralnego, przyległy do Bramy Uściłuskiej, przerobiony na mieszkania. Parterowy, dwutraktowy, przykryty stropami. Dach dwuspadowy pod blachą.

Kapliczka z XVII—XIX wieku murowana typu ludowego z otwartą arkadą, w niej obraz NMP Chełmskiej.
Przykryta daszkiem dwuspadowym pod blachą. Usytuowana na wschód od bramy klasztornej, przy dawnym trakcie prowadzącym do Uściługa (obecnie teren parku miejskiego).

Budynek dawnego bractwa prawosławnego z końca XIX wieku na rzucie litery „L” dwukondygnacyjny, murowany, utrzymany w stylu klasycystycznym, łączący się murem z dawnym klasztorem (obecnie mieszkalny).

Cały zespół zabytkowy na Górze Chełmskiej wraz z parkiem przykościelnym stanowi wspaniałą dominantę panoramy miasta i jest jego najbardziej urokliwym zakątkiem.

na podstawie:
Autor tekstu: K. Prożogo, Grafika: A. Sosnowska.
Nakład 3 tys. egz. Rok wydania 1982, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmie

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>