Chełmskie dawniej

CHEŁM – Zespół poreformacki

W skład zespołu obiektów poreformackich w Chełmie wchodzi kościół, klasztor oraz brama wejściowa. Usytuowany jest przy ulicy Dzierżyńskiego w pobliżu kościoła popijarskiego, poza linią dawnych murów miejskich.

Reformaci sprowadzeni zostali do Chełma w 1738 roku, a osiedlili się na stałe w 1743 roku. Władze carskie 1864 roku zamknęły klasztor, a zakonników wygnali z Chełma. Następnie budynek klasztorny, po rozbudowie przekształcono na tzw. instytut maryjny, czyli szkołę dla dziewcząt prawosławnych.

Kościół filijny pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła jest typową niedużą w skali świątynią klasztorną. Obiekt murowany, jednonawowy, barokowy, wzniesiony w 1750 roku z fundacji Andrzeja Wolskiego podsędka chełmskiego. W 1755 roku dziedziniec kościelny i ogród klasztorny otoczone zostały murem ceglanym z arkadowymi wnękami od strony wewnętrznej. W roku 1868 kościół klasztorny przerobiony został na cerkiew prawosławną pod wezwaniem św. Barbary. Staraniem rodziny w 1880 roku z podziemi, już wówczas cerkiewnych, zabrane zostały prochy Wacława Rzewuskiego, hetmana wielkiego koronnego, znanego dramaturga i umieszczone w krypcie kaplicy grobowej w Kumowie. Po ustąpieniu wojsk rosyjskich w czasie I wojny światowej przez dwa lata (1915-16) świątynia służyła jako filialny kościół katolicki, a następnie zamieniona została na zbór ewangelicki. W 1920 roku ponownie rekoncyliowany, a w roku 1936 oddany reformatom. W czasie okupacji przekształcony po raz drugi na zbór ewangelicki. Zwrócony reformatom w 1944 roku, po wyzwoleniu.

Trzon obiektu stanowi dwuprzęsłowa nawa wraz z dodatkowym jedno-przęsłowym chórem. Przylega do niej od południa nieco węższe i niższe, mocno wydłużone prezbiterium, wraz z zakrystią. Od północy dostawiona została kwadratowa w rzucie kruchta. Pierwotnie w tylnej części prezbiterium mieścił się chór zakonny. Od strony zachodniej uprzednio znajdowała się druga, mniejsza nieco zakrystia zakonna, połączona z klasztorem. Obecnie przekształcona i wtopiona w korpus budynku klasztornego. Pod kościołem krypty grobowe sklepione kolebką z lunetami, na filarach. Wystrój architektoniczny kościoła skromny, dostosowany do obowiązującej w zakonie reformatów reguły. Wewnątrz ściany nawy rozczłonkowane wydatnymi filarami przyściennymi z parami pilastrów toskańskich podtrzymujących wyłamujące się belkowanie i obiegający nawę gzyms wieńczący. Sklepienia kolebkowo-krzyżowe na gurtach. Chór muzyczny wsparty na trzech arkadach. Pod chórem z prawej strony dwa wejścia na krużganki klasztorne.
Fasada kościoła z wysokim cokołem, posiada na osi środkowej arkadową płycinę ze zdwojonym oknem w środku. Kruchta ma ściany rozczłonkowane parzystymi pilastrami, zwieńczona ogzymsowanym trójkątnym frontonem. Sciany zewnętrzne zdobione uproszczonymi pilastrami toskańskimi. Gzyms wieńczący profilowany z biegnącym niżej półwałkiem. Dachy dwuspadowe kryte blachą, Wieżyczka na sygnaturkę, umieszczona nad nawą, zwieńczona latarnią i barokowym hełmem.

Ołtarze nowsze, w nich obrazy XVIII-wieczne. W ołtarzu głównym obraz Matki Boskiej Leżajskiej, a w bocznych św. Andrzeja i św. Antoniego (połowa XVII wieku). Na uwagę też zasługuje trzynaście obrazów Męki Panskiej z połowy XVIII wieku, późnobarokowe, dawniej znajdujące się na zewnątrz w nieistniejących obecnie kapiczkach umiejscowionych na dziedzińcu kościelnym, w arkadowych niszach muru okólnego.

Kasztor reformatów, barokowy, wzniesiony jednocześnie z kościołem i do niego przylegający od zachodniej strony, jednopiętrowy, czworoboczny w rzucie z kwadratowym wirydarzem. Posiada cztery zróżnicowane co do długości skrzydła: frontowe (od północy) krótsze uzupełnione XIX-wieczną przybudówką, a tylne wysunięte ryzalitowo poza elewację skrzydła poprzecznego, do którego na przełomie XIX—XX wieku dostawiono obiekt szkolny. Skrzydło zachodnie przylegające na całej długości do ściany kościoła, znacznie węższe, mieści na parterze sklepiony krużganek i na piętrze korytarz. Pozostałe skrzydła od strony wirydarza posiadają korytarze, na które wychodzą drzwi ciągu pomieszczeń. Wszystkie pomieszczenia parteru sklepione kolebką z lunetami i kolebkowo-krzyżowo. Dwa narożne pomieszczenia kwadratowe przykryte są spłaszczonymi kopułami z lunetami. Na piętrze korytarze są sklepione, a pomieszczenia mieszkalne przykryte sufitami.
Z zewnątrz narożnik północno-zachodni podparty potężną szkarpą. Elewacje posiadają zachowane częściowo podziały ramowo-pilastrowe i gzyms wieńczący profilowany. Okna prostokątne bez obramień. Dachy dwuspadowe pokryte blachą.

Bramka wejściowa późnobarokowa umieszczona w murze otaczającym dziedziniec kościelny na wprost fasady kościoła. Zbudowana na rzucie prostokąta, dwukondygnacyjna. W przyziemiu przejście sklepione kolebką. Elewacja frontowa posiada podział ramowo-pilasrowy. Na piętrze wnęka zamknięta półkoliście. Dach dwuspadowy kryty blachą.

Figura kamienna polichromowana z 1856 roku ustawiona poza murem kościelnym na niedużym kopcu u zbiegu ulic Dzierżyńskiego i 1-go Maja. Na wyniosłej kanelowanej kolumnie korynckiej z czworobocznym cokołem rzeźba NP Marii Immaculaty.

Dawny Instytut Maryjny przybudowany do klasztoru reformatów od strony zachodniej, tworzący z nim jeden blok architektoniczny wzniesiony został na przełomie XIX—XX wieku z przeznaczeniem na szkołę średnią dla dziewcząt prawosławnych. W okresie międzywojennym obiekt użytkowany był jako seminarium nauczycielskie, a obecnie zajęty przez Zespól Szkół Zawodowych i przez Szkołę Podstawową nr 10.
Obiekt jednopiętrowy, założony na rzucie podkowy otwartej ku ul. Dzierżyńskiego z dwoma aneksami od strony zachodniej. W skrzydle poprzecznym wieloboczny ryzalit od południa. Układ wnętrz korytarzowy z dwoma ciągami sal po bokach. Korytarze otwarte są na klatki schodowe arkadowymi prześwitami. Podobne arkadowania zastosowane są w hallu na parterze.
Szata zewnętrzna eklektyczna, klasycyzująca o bogatym wystroju architektonicznym. Elewacje posiadają podziały pilastrowo-ramowe i boniowania oraz profilowany gzyms wieńczący. Na osi skrzydła zachodniego oraz skrzydła wschodniego portyki toskańskie u półkolistych przejazdów. Nad przejazdami tympanony z dekoracją roślinną. Ponad ryzalitem skrzydła środkowego tralkowa attyka. Otwory okienne półkoliste i prostokątne w profilowanych obramieniach.

Szkoła użytkuje dawny ogród klasztorny, na terenie którego urządzone są też boiska sportowe.

na podstawie:
Autor tekstu: K. Prożogo, Grafika: A. Sosnowska.
Nakład 3 tys. egz. Rok wydania 1982, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmie

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>