Chełmskie dawniej

PODGÓRZE – Kościół z XVII wieku

Podgórze przed 1918 rokiem Spas, a pierwotnie Monastyr, nieduża wieś położona na północnym stoku Pogóru Janowskiego, odległa 1,5 km na południe od historycznego Stołpia. Wzmiankowana w 1440 roku jako miejscowość, w której znajduje się stary klasztor obrządku wschodniego. Jego fundamenty ze sklepionymi piwnicami istniały jeszcze w końcu XIX wieku. Pierwotnie zagród chłopskich tu nie było, klasztor stał samotnie otoczony lasem.

Kościół pod wezwaniem Zbawiciela posiada starą metrykę. Przed rokiem 1440 była tu cerkiew prawosławna, od 1622 roku należała do unickich biskupów chełmskich, którzy około 1650 roku przekazali ohiekt bazylianom. Legenda zapisana przez Jakuba Suszę głosi, że obiekt był pierwotnie świątynią pogańską, czy też wieżą obronną, a następnie przebudowany został na cerkiew. Sprawa ma pewne przesłanki prawdopodobieństwa, jako że mury nawy w odróżneniu od ceglanego prezbiterium wzniesione są z kamienia i mają wątek podobny do tego, który prezentuje zabytkowa wieża w pobliskim Stołpiu. W rzucie nawa na kształt czworoboku o wymiarach 13 x 16 m a więc wielkością upodabnia się do wieży bieławińskiej. Nadto przed XIX-wieczną przebudowę kościół posiadał małe wysoko umieszczone okienka, formą zbliżone do strzelnic. Wszystko to przemawia za uprawdopodobnieniem legendy i hipotez naukowych odsuwających początki kościoła do XII-XIII wieku.

Dochowane zapisy źródłowe wzmiankujące istnienie tu kościoła pochodzą z początków XV wieku. Kiedy dawny zabytek budownictwa obronnego przekształcony został na świątynię brak jest pisany wiadomości. Obiekt w swej obecnej postaci ukształtowany został w drugiej połowie XVII w. więc w czasach unii. Od 1864 roku zamieniony na prawosławną cerkiew został znacznie przekształcony. W 1924 roku cerkiew została wyświęcona na kościół rzymsko-katolicki.

Jest to świątynia orientowana, jednonawowa, barokowa, z prezbiterium na rzucie zbliżonym do kwadratu o wysokości równej nawie, z dwoma zakrystiami po bokach. Wewnątrz budynek posiada stropy, przy tym nad nawą zwierciadlany. Otwór tęczowy rozglifiony, zamknięty półkoliście został przepruty w kamiennej ścianie nawy. Chór muzyczny wsparty
na dwu słupach, pod nim przedsionek. Wnętrze nie posiada żadnego wystroju architektonicznego, ozdobione polichromią klasycystyczną z pierwszej połowy XIX wieku.

Na stropie nawy plafon z przedstawieniem Trójcy Świętej. Charakterystyczne dla bryły kościoła są zewnętrzne skośne szkarpy narożne i frontowe, które wprowadzone zostały w końcu XVIII wieku dla wzmocnienia nadwątlonych chociaż masywnych ścian nawy. Prezbiterium ujęte w narożach lizenami. Okna zamknięte łukami odcinkowymi, obramione profilowanymi opaskami, a przeprute w ścianach nawy po roku 1864, tj. po przejęciu świątyni przez prawosławnych. Elewację wieńczy wydatny, profilowany gzyms, wokół nawy kostkowy. Fasada posiada otwór drzwiowy zamknięty półkoliście z profilowanym obramieniem i podobne okno nad nim. Szczyt z dużą płyciną flankowaną pilastrami, posiada spływy wolutowe i sterczyny po bokach, zwieńczony trójkątnym ogzymsowionym przyczółkiem. Dachy dwuspadowe kryte blachą.

Wyposażenie wewnętrzne kościoła skromne i niejednolite. Ołtarz główny rokokowy z końca XVIII wieku.

Obok kościoła wznosi się niezharmonizowana z nim, duża dzwonnica z czerwonej cegły, nie tynkowana, wzniesiona w końcu XIX wieku, piętrowa. W górnej kondygnacji posiada arkadowe prześwity, a u dołu mieści mieszkanie kościelnego.
W niedużej odległości od kościoła znajduje się ocembrowione źródełko, nad którym stała w XIX wieku kapliczka, gdzie w czasie odpustów święcona była woda. Może to wiązać się jeszcze z tradycjami pogańskimi, jako że (jak mówi Susza) pogańskie świątynie wznoszone były w miejscach „krynicznych”.

Ten skromny, ciekawy jednak zabytek, malowniczo usytuowany w terenie znajduje się na uboczu, chociaż w bezpośrednim pobliżu ruchliwej szosy lubelskiej godzien jest zainteresowania ze strony turystów.

na podstawie:
Autor tekstu: K. Prożogo, Grafika: A. Sosnowska.
Nakład 3 tys. egz. Rok wydania 1982, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmi

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>