Chełmskie dawniej

REJOWIEC – Zespół pałacowo-parkowy

Osada Rejowiec leży na trasie Chełm – Krasnystaw w odległości 14 km na zachód od Chełma, na obszarze subregionu Pagórów Chełmskich, rozlokowana w dolinie niedużej rzeczki Rejki, prawego dopływu Wieprza.

W połowie XVI wieku tereny te porośnięte były dębowym lasem i wchodziły w skład dóbr Kobyle, stanowiących własność Zofii Kościanówny, która w roku 1531 wychodząc za mąż za Mikołaja Reja wniosła mu je w posagu. Młody dziedzic przystąpił wkrótce do ich zagospodarowania. Na gruntach wsi Kobyle, w połowie traktu wiodącego z Chełma do Krasnegostawu, założył w 1542 roku na „surowym korzeniu” wieś Sawczyn osiedlając sprowadzonych tu z Wołoszczyzny pasterzy. Nowe osiedle szybko się rozwinęło tak, że po upływie pięciu lat, w 1547 roku Rej wystarał się u króla Zygmunta I o przywilej lokacyjny nadający miejscowości prawa miejskie z jednoczesną zmianą nazwy na Rejowiec. Siedzibę swą jednak wówczas miał on nie tutaj, lecz w niedalekiej Siennicy. Dopiero później właściciele tych dóbr założyli rezydencje na miejscu. Rejowiec zresztą zmieniał dość często swych dziedziców. Po potomkach Mikołaja Reja, na początku XVIII wieku, dobra znalazły się w rękach Rzewuskich, później Zalewskich, a w pierwszych latach XIX wieku właścicielem Rejowca był Józef Ossoliński starosta sandomierski. Z kolei w drodze sukcesji przeszły we władanie Lubińskich, którzy następnie sprzedają je księciu Adamowi Woronieckiemu. W 1894 roku Rejowiec nabył Józefat Budny. W rękach tej rodziny posiadłość przetrwała do wybuchu II wojny światowej. W czasie okupacji majątek znalazł się pod administracją niemiecką, a po wyzwoleniu został rozparcelowany.

Tak świadczą materiały źródłowe, w 1632 roku w Rejowcu istniał już dwór murowany, który w końcu XVIII wieku został rozbudowany przez ówczesnego właściciela Rejowca Wiktoryna Zaleskiego. Nadto założył on park i powiększył część gospodarczą majątku. Adam Woroniecki około 1840 roku przekształcił po pożarze stary dwór na rezydencję pałacową i doprowadził do okazałości ogród spacerowy. Dalszej rozbudowie poddał pałac Józefat Budny w końcu XIX wieku.
W skład zespołu zabytkowego poza pałacem i parkiem wchodzi też XVIII-wieczna oficyna dworska oraz czworak.

Pałac klasycystyczny posiada korpus główny 1-piętrowy na rzucie zbliżonym do kwadratu z portykiem od frontu i trójbocznym ryzalitem od tyłu, oraz dostawione do niego skośnie parterowe skrzydła boczne. Nad korpusem wznosi się na planie kwadratu wieżyczka, a na końcach skrzydeł flankujące wieżyczki okrągłe. Układ wewnętrzny dwutraktowy. Na osi korpusu, w parterze sień z klatką schodową, a od strony ogrodu sala balowa na rzucie wydłużonego ośmioboku. z dwoma salonami po bokach. Piętro na planie krzyżu równoramiennego. W skrzydle zachodnim dwie owalne sale, z których południowa stanowiła pierwotnie oranżerię.

Elewacja frontowa korpusu pięcioosiowa z portykiem wspartym na 4 filarach zajmującym szerokość trzech osi środkowych. Nad portykiem taras z tralkową balustradą i filarkami zwieńczonymi kamiennymi wazonami. Narożniki elewacji boniowane, gzyms wieńczący profilowany. Elewacja ogrodowa korpusu głównego pięcioosiowa, z czego trzy środkowe osie tworzą ściany ryzalitu z podcieniem wspartym na dwu parach kolumn toskańskich oraz dwu kolumnach pojedyńczych przy ścianach. Elewacje skrzydeł bocznych oraz korpusu głównego wieńczy murek attykowy z prostokątnymi płycinami ożywionymi dekoracją stiukową o motywach klasycystycznych, takich jak: maski, girlandy, wieńce, medaliony. Przed elewacjami skrzydeł bocznych pałacu kolumnada toskańska podtrzymująca belkowanie i gzyms, z tym że przy skrzydle zachodnim półkolumny przyścienne tworzą kolumnadę pozorną. Wieżyczki okrągłe przykryte spłaszczonymi dachami stożkowymi.

Wnętrza posiadają sufity z fasetami i sztukateriami o motywach późnoklasycystyczych. W sali balowej posadzka kostkowa perspektywiczna z kilku gatunków drewna, z rozetą 8-promienną po środku. Ściany obito boazerią, pod sufitem fryz palmetowy. W narożnych niszach dwa cylindryczne kaflowe piece z początku XIX wieku zwieńczone klasycystycznymi wazonami. Hall naprzeciw drzwi wejściowych posiada dwa filary przyścienne podtrzymujące belkę stropową co stwarza rodzaj prześwitu dzielącego pomieszczenie na dwie części. Przy filarach dwa kaflowe piece z dekoracjami w narożnikach i nadstawie. Po lewej stronie hallu dawna kaplica. Całą powierzchnię ścian pokrywa boazeria płycinowa z profilowanym gzymsem i fryzem w partii górnej. Sufit drewniany kasetowy o płytkim prostokątnym zeskrzynieniu. Stolarka w większości oryginalna z bogato rzeźbionymi supraportami o motywach antycznych i z obramieniami pilastrowymi. W salonie południowo-zachodnim kamienny kominek klascystyczny z pierwszej połowy XIX wieku o rzeźbiarskim opracowaniu dekoracyjnym.

Pałac rejowiecki pomimo pewnych elementów eklektycznych mieści się w konwencjach późnego klasycyzmu polskiego. Jako obiekt dobrze zachowany przedstawia znaczną wartość zabytkową.

Oficyna klasycytyczna z końca XVII wieku, gruntownie przebudowana w XIX wieku, murowana, parterowa, na rzucie prostokąta z ryzalitem w elewacji tylnej i nowszą przybudówką od południa. Elewację o podziałach ramowo-lizenowych zwieńczone profilowanym gzymsem. Dach dwuspadowy z naczółkami kryty uprzednio gontem, obecnie eternitem.

Czworak z pierwszej połowy XIX wieku murowany z kamienia, parterowy z poddaszem mieszkalnym. Gzyms profilowany. Dach dwuspadowy z naczółkami kryty gontem (obecnie wymieniony na eternit).

Park o charakterze krajobrazowym z drugiej połowy XVIII wieku, przekształcony na początku XIX wieku, zajmuje powierzchnię 6.6 ha. W jego północno-zachodniej części znajduje się sadzawka ocieniona pomnikowymi okazami lip i jesionów pochodzącymi z XVIII wieku. Czytelne są resztki alei widokowej stanowiącej oś kompozycyjną założenia, a przebiegającą w kierunku: południowo-zachodnim z dorodnymi okazami lipy drobnolistnej, dębu szypułkowego i modrzewia europejskiego. Na osi pałacu rośnie okazały ponad 100-letni dąb szypułkowy z dwoma żywotnikami po bokach. W południowej części parku usypany jest kopiec porośnięty olchami, jesionami i brzozami. W tym rejonie rosną też dwa blisko stuletnie okazy sosny wejmutki.

Dojazd autobusem, przystanek PKS na miejscu.

W Rejowcu znajduje się restauracja, sklepy wszystkich branż.

na podstawie:
Autor tekstu: K. Prożogo, Grafika: A. Sosnowska.
Nakład 3 tys. egz. Rok wydania 1982, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmi

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>