Chełmskie dawniej

SAWIN – Kościół z początku XVIII wieku

Sawin, osada, dawniej miasto biskupów chełmskich, położona na obszarze Obniżenia Dubienki, w dolinie rzeczki Lepietuchy, dopływu Uherki, w odległości 16 km na północ od Chełma, obok szosy prowadzącej do Włodawy. W pierwszej połowie XIV wieku Władysław Jagiełło nadał królewską wieś „Schawina” parafialnemu kościołowi chełmskiemu jako uposażenie. W 1456 roku Kazimierz Jagiellończyk przekazał Sawin na własność biskupom chełmskim. Staraniem Macieja ze Starej Łomży bpa katolickiej diecezji chełmskiej około 1490 roku osiedle uzyskało nadanie praw miejskich.

Wkrótce jednak, bo w 1502 roku najazd tatarski spowodował całkowite zniszczenie miasteczka. Biskup Maciej Kościelski uzyskał w 1506 roku od Zygmunta I potwierdzenie przywileju lokacyjnego. Po ponownym zniszczeniu miasta przez Tatarów, król Zygmunt I potwierdził prawa miejskie w 1537 roku nadając jednocześnie Sawinowi prawo korzystania z targów i jarmarków. W 1559 roku Zygmunt August uwolnił mieszczan Sawińskich rozwożących towary od wszelkich ceł. Stanisław August przywilejem z 1783 roku ustanowił 8 jarmarków rocznych. W rękach biskupów miasteczko było do 1839 roku, poczem przeszło na własność rządu carskiego. W roku 1869 Sawin został pozbawiony praw miejskich. Na początku XIX wieku miasteczko liczyło 463 mieszkańców, a w końcu stulecia 963 i 170 domów. Obecnie mieszka tu około 1500 ludzi, trudniących się w większości, podobnie jak przed wiekami, rolnictwem. Wobec tego, że miejscowe gleby są ubogie, piaszczyste i bagienne, gospodarstwa rolne nie są zasobne, a tym samym i miejscowość nigdy nie mogła poszczycić się bogactwem. Stąd też nieliczne tu są zabytki, które zresztą sprowadzają się w zasadzie tylko do zespołu kościelnego.

Kościół parafialny, pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego jednonawowy, późnobarokowy, murowany wzniesiony w latach 1731-40 z fundacji Barbary z Podowskich Dłużewskiej kasztelanowej chełmskiej, konsekrowany w 1752 roku. Odnawiany w latach: 1884, 1930 i 1953. Nawa kościoła w rzucie prostokątna, o dwu przęsłach, natomiast prezbiterium jest kwadratowe zamknięte trójbocznie, węższe i niższe od nawy. Przy prezbiterium zakrystia ze skarbczykiem na piętrze. Od frontu dobudowana prostokątna kruchta. Nawa przykryta sklepieniem kolebkowym na gurtach z lunetami, prezbiterium kolebkowo-krzyżowym z lunetami, a kruchta i zakrystia sklepione są krzyżowo. Otwór tęczowy łączący nawę z prezbiterium zamknięty łukiem półkolistym. Płaszczyzny ścian nawy wewnątrz rozczłonkowane zdwojonymi pilastrami podtrzymującymi belkowanie. Chór muzyczny posiada murowany parapet rozczłonkowany, pilastrami, wsparty na półkolistej arkadzie. W zakrystii późnobarokowy kominek.

Z zewnątrz najbardziej charakterystycznym elementem bryły budynku są masywne, skośne szkarpy podtrzymujące ściany boczne nawy. Trójdzielna fasada, flankowana jest parzystymi pilastrami toskańskimi.

W górnej kondygnacji fasady ulokowane są nisze pomiędzy którymi nad dachem kruchty prostokątne okno zamknięte odcinkowo. Nad fasadą góruje wysoki szczyt rozczłonkowany pilastrami ze spływami po bokach i z trójkątnym ogzymsowionym zwieńczeniem. Między pilastrami wgłębna płycizna z krzyżem po środku.

Elewacje rozczłonkowane pilastrami toskańskimi. W zwieńczeniu belkowanie z profilowanym gzymsem i przebiegającym niżej pasem kordonowym. Okna prostokątne zamknięte, odcinkowo z nadokiennikami.

Kruchta niska z narożnymi pilastrami, zwieńczona trójkątnym szczycikiem, przykryta dwuspadowym dachem z dużymi okapami. Nad nawą także dach dwuspadowy kryty blachą z sygnaturką o barokowym w wysmuklonym hełmie.

Wewnątrz wyposażenie kościoła późnobarokowe i rokokowe. Ołtarz główny i dwa ołtarze boczne z około 750 roku, rokokowe z rzeźbami i obrazami z tego samego okresu. Ambona, chrzcielnica i organy późnobarokowe, współczesne ołtarzom, podobnie też rzeźby Chrystusa i aniołów.

Cmentarz kościelny otoczony murem z pierwszej połowy XVIII wieku.

Dzwonnica-brama, murowana, późnobarokowa, współczesna kościołowi, wzniesiona na rzucie kwadratu. W przyziemiu przejazd (obecnie zamurowany) ze stropem belkowym. W kondygnacji górnej – przeźrocza dzwonne. Elewacje zewnętrzne zwieńczone profilowanym gzymsem rozczłonkowane pilastrami pomiędzy którymi rozmieszczone są trójboczne – zamknięte płycizny. Od frontu ponad otworem bramnym trójkątny przerwany szczycik zwieńczony kapliczką z XVIII-wieczną rzeźbą Chrystusa Frasobliwego. Dach namiotowy pobity gontem.

Kostnica z XIX wieku usytuowana w narożniku cmentarza kościelnego, murowana, przykryta dachem dwuspadowym. Wewnątrz XVIII-wieczny krucyfiks.

Dawny szpital z 1757 roku nadal użytkowany jako przytułek dla starców, położony na zewnątrz muru otaczającego cmentarz kościelny. Budynek murowany, parterowy, na rzucie prostokąta o trzytraktowym układzie wnętrza. Przez środek budynku przebiega wąski korytarz po obu bokach którego rozmieszczone są po trzy pomieszczenia. Izby sklepione kolebkowo-krzyżowo, a korytarz przykryty kolebką. Na środku potężny zbiorczy komin na zewnątrz ogzymsowiony i przykryty sklepioną kapą z czterema dymnikami. Narożnik od strony ulicy podparty szkarpą. Szczyty z gzymsami okapowymi, rozczłonkowane lizenami i zwieńczone trójkątnymi naczółkami. Dach dwuspadowy, kryty dachówką.
Kapliczka z 1905 roku neogotycka, murowana z dachem namiotowym najeżonym sterczynami. Wewnątrz późnobarokowa rzeźba świętego Jana Nepomucena.

W Sawinie są sklepy wszystkich branż, restauracja, na miejscu przystanek PKS.

na podstawie:
Autor tekstu: K. Prożogo, Grafika: A. Sosnowska.
Nakład 3 tys. egz. Rok wydania 1982, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmi

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>