Chełmskie dawniej

STOŁPIE – Zespół warowno-kultowy

Wieś leży nad doliną rzeki Garki, dopływem Uherki obok trasy T-12, w odległości 10 km na zachód od Chełma. Jest to bardzo stara miejscowość, wzmiankowana już w 1204 roku. Jej nazwa wiąże się z prastarą wznoszącą się tu wieżą, zwaną dawniej Stołpem. U podnóża wzniesienia, na jego zachodnim stoku, tuż przy szosie Chełm – Lublin usytuowany jest nieduży owalny kopiec wczesnośredniowiecznego grodziska i wtopiona częściowo w jego nasyp warowna, smukła budowla. Spod skarpy dawnego gródka wypływa źródełko, tuż obok podobne drugie.

Przeznaczenie obiektu i jego wiek intrygował od dawna historyków, którzy wysuwali najróżniejsze domysły. Najbardziej utarte było przekonanie, że wieża miała charakter strażnicy i pochodzi z XIII wieku. Dopiero przeprowadzone ostatnio w latach 1976-78 systematyczne badania przez dr Irenę Kutyłowską z UMCS w Lublinie, rzuciły nowe światło na dzieje i znaczenie tego zabytku. Okazał się on bardziej stary i bardziej cenny niż dotychczas mniemano. Powstał na przełomie X-XI wieku i służył celom misyjno-kultowym, był to mianowicie nieduży obwarowany klasztor-pustelnia z kaplicą mającą formę obronnej wieży, usytowany na miejscu dawnego kultu pogańskiego.

Jakub Susza w swej kronice wzmiankuje, że wśród ludu istnieje przekonanie iż wieża stołpecka, to dawna „pogańska bałwochwalnia, którą chrześcijanie zamienili na kaplicę”. Możliwość tę Susza uprawdopodabnia stwierdzeniem, że wieża wznosi się u źródełka, a poganie przecież czcili „miejsca kryniczne”. Z przekazu tego wynika też, że jeszcze w XVII wieku wokół źródła w Stołpiu znajdowały się ogromne dębowe pnie ustawione w półkrąg, co też potwierdzałoby domysł, że było to miejsce czczone przez pogan jako miejsce święte. Tradycja ta dotrwała niemal do dni dzisiejszych, gdyż istnieje przekonanie, że kryniczna woda stołpecka leczy „defekta oczu”.

W oparciu o ustalenia poczynione na podstawie przeprowadzonych badań, podania ludowe, podobnie jak już nieraz, potwierdziły się. Oczywistym jest, że z momentem rozpoczęcia prób wprowadzenia chrześcijaństwa na tych ziemiach, zwyczajem ówczesnym, na miejscu kultu pogańskiego w Stołpiu wzniesiono świątynię chrześcijańską. Była to chrześcijańska placówka misyjna o charakterze pustelni. Sytuacja przy tym kazała nadać jej charakter obronny. Dlatego też wzniesiono rodzaj warownego klasztoru przeznaczonego, dla kilku zaledwie mnichów – eremitów, czyli pustelników – misjonarzy, na wzór eremów francuskich. W jego północno-wschodniej części, zgodnie z przepisami zakonnymi, wzniesiono świątynię, której nadano formę obronną, wieżową.

Wieża sakralna jest aktualnie wysoka na 20 m, wziesiona w rzucie zewnętrznym na planie czworoboku zbliżonego do kwadratu o wymiarach: 5,7 m x 6,3 m. Wnętrze, w czterech niższych kondygnacjach, jest cylindryczne o średnicy 3,0 – 3,6 m (szersze w partii wyższej). Kondygnacja piąta, najwyższa, ma w rzucie postać ośmioboku (oktagonu), z niszą absydalną w ścianie wschodniej.

Obiekt jest wymurowany z grubociosanego zlepieńca wapienno-piaskowego na zaprawie wapiennej. Kondygnacja najwyższa wewnątrz oblicowana jest cegłą paloną, palcówką. Otwory większe są zamknięte łukami półkolistymi, a mniejsze otwory okienne, łukami płaskimi. W elewacjach widoczne są liczne otwory maczulcowe pozostałe po rusztowaniach, tak charakterystyczne dla starych budowli obronnych. Obecny otwór wejściowy ma charakter wtórny i został wybity w murze w 1827 roku. Właściwe wejście do obiektu usytuowane było na poziomie czwartej kondygnacji. Prowadziła do niego zewnętrzna drewniana drabina.

Kondygnacja pierwsza (obecnie zawalona) położona jest poniżej współczesnego majdanu grodziska. Miała ona charakter piwnicy gospodarczej. Druga kondygnacja, także służąca jako pomieszczenie gospodarcze, posiada wysoko usytuowane dwa małe okienka szczelinowe. Kondygnację trzecią stanowiło niskie, pozbawione okien pomieszczenie służące jako alkowa (sypialnia). Wnętrze pomieszczenia na czwartej kondygnacji posiadało nieco większą powierzchnię użytkową (7 m2), zaopatrzone jest w dwa wąskie, dość wysokie okna i duże drzwi wejściowe umieszczone w ścianie zachodniej. Przed nim znajdował się pierwotnie drewniany balkon, z którego wiodła drabina w dół na majdan ogródka i w górę na ganek najwyższej, sakralnej kondygnacji. Pomieszczenie to przeznaczone było do celów mieszkalnych.

Kondygnacja piąta, najwyższa stanowiła pomieszczenie najbardziej przestronne, mające powierzchnię 17 m2 i służyło jako oratorium tj. kaplica przeznaczona dla niedużej ilości osób. Jej oktagonalna forma (ośmiobok), z konchowo sklepioną absydą w ścianie wschodniej i dwoma po bokach umieszczonymi sklepionymi wnękami (pastoforie), wskazuje w sposób nie budzący wątpliwości na wzorce starofrancuskie. Absyda oczywiście spełniała funkcję prezbiterium. Kaplica przykryta była sklepieniem z cegły, prawdopodobnie krzyżowo-kolebkowym. Podobne sklepienie musiało przykrywać część mieszkalną. Podłoga kaplicy wyłożona była barwnymi płytkami glazurowanymi. W części absydalnej od wschodu znajduje się nieduże okienko silnie rozglifione do wewnątrz, po bokach natomiast są duże półkoliście sklepione otwory okienne i podobny otwór wejściowy przepruwający ścianę zachodnią. Wychodził on na drewniany zewnętrzny ganek obiegający wokół wieżę na poziomie podłogi oratorium – kaplicy. Spełniał on rolę hurdycji w wypadku zagrożenia, a nadto służył jako powiększenie powierzchni oratorium w czasie nabożeństw. Z ganku tego prowadziła zewnętrzna drabina na balkon niższej kondygnacji mieszkalnej, a stamtąd na majdan gródka. Komunikacji wewnętrznej pomiędzy kaplicą a częścią mieszkalną nie było. Natomiast pomieszczenia części mieszkalno-kondygnacyjnej łączyły się w pionie ze sobą przy pomocy drabin drewnianych a przedzielone były stropami drewnianymi na takichże belkach. Cały obiekt musiał być przykryty namiotowym dachem z dużym okapem, pobitym gontem.

Jak z tego widać zabytek ten nie jest wieżą mieszkalną wyposażoną w kaplicę, lecz jest to od początku wzniesiony obiekt sakralny w postaci warownej kaplicy, której dolne pomieszczenia mają charakter wobec niej służebny dla schronienia bardzo małej ilości osób, mnichów pustelników.

Sam gródek także był bardzo mały (423 m2) i nie mógł rieć charakteru warownego grodu wzniesionego dla celów militarnych. Przemawia za takim stwierdzeniem jego skala, charakter wieży i samo usytuowanie (u podstawy wzgórza, z dala od szlaku komunikacyjnego – obecny przebieg szosy jest XIX-wieczny). Miał on więc charakter obwarowanego klasztoru – pustelni. Na sztucznie usypanym owalnym nasypie znajdowały się wały obronne o konstrukcji izbicowej tj. zbudowanej z drewnianych skrzyńców wypełnionych ziemią. Wewnątrz w części południowo-zachodniej i północnej znajdowały się dwa nieduże budynki klasztorne – stałe mieszkania mnichów, gdyż wieża służyła za schronienie tylko w czasie zagrożenia.

W oparciu o przeprowadzone badania naukowe wieżę sakralną w Stołpiu należy datować na przełom X i XI wieku i wiązać ją z zachodnio-romańskim kręgiem kulturowym. Fundatorem tego obiektu był niewątpliwie monarcha czy też książę, należy więc jego osobę wiązać z Mieszkiem I względnie z Bolesławem Chrobrym.

Zespół zabytkowy w Stołpiu posiada dużą wartość historyczną, jest unikalny na skalę europejską, z uwagi na jego specyficzny charakter i formę, a także wiek. Jest to najstarszy zabytek nie tylko w województwie chełmskim, ale na całym obszarze na wschód od Wisły.

W czasie działań wojennych w 1944 roku wieża została poważnie uszkodzona i groziła zawaleniem się. W 1948 roku przeprowadzono roboty konserwatorskie, wzmocniono i uzupełniono nadwątlone mury i opasano zabytek czterema ściągami żelaznymi.

Dojazd autobusem PKS z Lublina i z Chełma. Przystanek na miejscu tuż obok zabytkowej wieży.

na podstawie:
Autor tekstu: K. Prożogo, Grafika: A. Sosnowska.
Nakład 3 tys. egz. Rok wydania 1982, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmi

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>