Chełmskie dawniej

SURCHÓW – Zespół pałacowo-parkowy

Wieś Surchów leży w obszarze subregionu Działów Grabowieckich, na stoku wzniesienia opadającego ku dolinie rzeki Wojsławki, prawego dopływu Wieprza, w odległości 11 km na południowy wschód od Krasnegostawu, obok drogi biegnącej do Wojsławic. Miejscowość wzmiankowana już w 1564 roku jako wieś należąca do starostwa krasnostawskiego. Później przeszła w ręce prywatne. Właściciele dóbr często zmieniali się. W końcu XVIII wieku dzierżył je August Kicki, a następnie przekazał w 1813 roku Pawłowi Cieszkowskiemu herbu Dołęga, jako wiano swej córki Zofii za niego wydanej. On to wzniósł tu, do dziś istniejący, pałac i założył wokół niego park.

Pałac budowany był w latach 1813-19, klasycystyczny, parterowy z środkową częścią piętrową, dwutraktowy, na rzucie wydłużonego prostokąta z ryzalitem środkowym od południa i półwgłębnym portykiem od północy. Parter części środkowej, trzyosiowej zajmuje hall od północy i salon od południa, z klatką schodową między nimi. Wnętrza pałacu ozdobione są malowidłami i sztukaterią. Hall wejściowy w rzucie prostokątny, posiada przy ścianie przeciwległej od wejścia cztery półkolumny doryckie, kanelowane, dźwigające proste belkowanie. W sąsiednim pokoju po stronie zachodniej kominek z boniami i dekoracją roślinną oraz profilowanym gzymsem. Salon tzw. biała sala w rzucie zbliżony do kwadratu, jego ściany posiadają prostokątne płyciny w profilowanych obramieniach. W ścianie południowej trójdrzwiowe oszklone wejście do ogrodu, z czterema pilastrami hermowymi na cokołach. Hermy w kształcie popiersi z białego marmuru przedstawiały cztery pory roku (zaginione w 1946 roku). W narożnikach od północy dwie półkoliste nisze. W niszy zachodniej kominek klasycystyczny z białego marmuru zdobny dekoracją rzeźbiarską. Po stronie wschodniej salonu dawna sypialnia. W jej ścianie północnej otwór do alkowy ujęty parą kolumn i parą półkolumn jońskich. Na ścianach płyciny w profilowanych obramieniach.

Wewnątrz zachowała się klasycystyczna dekoracja w postaci sztukaterii o motywach roślinnych, geometrycznych i figuralnych oraz polichromia o tematyce biblijnej, historycznej, mitologicznej i symbolicznej wykonana techniką temperową. Autorem tych malowideł jest Mikołaj Monti.

W salonie na suficie owalny plafon w sztukateryjnym złoconym obramieniu przedstawiający narodziny Jowisza. Na ścianie północnej wielkofiguralne malowidło przedstawiające Hektora, Parysa i Helenę. W sypialni plafon z wyobrażeniem Amora unoszącego Psyche, a w alkowie na suficie malowane tondo ze śpiącym Amorkiem. W pokoju przylegającym do salonu od strony zachodniej sufit ozdobiony iluzjonistycznym malowidłem w postaci kasetonów z rozetami oraz prostokątnym plafonem ze sceną nadania Mojżeszowi dziesięciu przykazań. Na ścianie wschodniej malowidło przedstawia Kazimierza Jagiellończyka nadającego statuty nieszawskie, na zachodniej zaś wyobrażenie cara Aleksandra I nadającgo Polsce konstytucję. W pomieszczeniu sąsiednim (od zachodu) na suficie dekoracja geometryczna, na ścianie wschodniej konny portret króla Jana Sobieskiego pod Wiedniem, zaś na zachodniej analogiczny portret księcia Józefa Poniatowskiego skaczącego na koniu do Elstery. Ta duża dawniej sala przedzielona została późniejszą ścianką na dwa pomieszczenia. W pokoju przyległym od wschodu do hallu na suficie płasko rzeźbione stiukowe tondo z atrybutami Ceres i Merkurego. Na ścianie wschodniej iluzjonistyczne malowidło przedstawiające niszę z umieszczonym w niej posągiem Merkurego, na ścianie zachodniej analogiczne malowidło z posągiem Ceres.

Polichromię cechuje dobry poziom artystyczny z przewagą tonów zimnych, o kierunku klasycyzującym. Najlepszym malowidłem jest plafon z Mojżeszem, wykonany w duchu Michała Anioła. Najsłabiej wypadł Jan Sobieski.

Frontem pałac zwrócony jest na północ. Zajmujący trzy środkowe osie potryk wsparty jest na dwu filarach przyściennych i dwu kolumnach jońskich podtrzymujących belkowanie oraz trójkątny fronton. Otwory okienne z prostymi obramieniami i nadprożami. Gzyms wieńczący kostkowy. Elewacja tylna posiada wyodrębnione trójosiowe partie boczne, w których okna środkowe w płytkich wnękach ujęte są kanelowanymi półkolumnami doryckimi. W ryzalicie środkowym na piętrze trójdzielne okno stanowiące odpowiednik potrójnych drzwi parteru. Ryzalit wieńczy schodkowy szczyt. Dach nad częścią parterową czterospadowy, nad piętrową zaś siodłowy prostopadle ustawiony do osi podłużnej budynku, pierwotnie kryty gontem, obecnie pod blachą.

Park o układzie krajobrazowym z początku XIX wieku posiada w dobrym stanie zachowany starodrzew z licznymi okazami drzew pomnikowych. Od południa łączy się z zagajnikiem i dalej z lasem. Malowniczo położony na stoku wzniesienia z osią widokową skierowaną na dolinę Wojsławki wraz z pałacem tworzy malowniczy widok.

Pałac w Surchowie jest wysokiej klasy zabytkiem z doby klasycyzmu, tym cenniejszym że posiada zachowaną w swej pierwotnej formie nie tylko samą bryłę budowli ale jej wewnętrzy wystrój malarski i sztukateryjny.

Z otoczenia pałacu wymienić wypada dwa XIX-wieczne parterowe murowane budynki mieszkalne oraz kapliczkę z XVIII wieku także murowaną, otynkowaną, sklepioną, przykrytą blaszanym daszkiem namiotowym.

W niedalekim sąsiedztwie od strony zachodniej, na zboczu wzgórza ulokowany jest kościół parafialny z 1820-24 roku jednowieżowy, klasycystyczny, murowany, jednonawowy. W ołtarzu głównym XVIII-wieczny obraz Mątki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Łukaszem. Na uwagę też zasługuje obraz nawrócenia Szawła malowany przez Mikołaja Monti. Wewnątrz epitafium Zofii z Kickich Cieszkowskiej z połowy XIX wieku wykonane w czarnym marmurze.

Dojazd autobusem z Krasnegostawu, przystanek odległy o 500 m od wsi.

na podstawie:
Autor tekstu: K. Prożogo, Grafika: A. Sosnowska.
Nakład 3 tys. egz. Rok wydania 1982, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmi

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>