Chełmskie dawniej

WŁODAWA – Zespół popauliński

Włodawa, miasto położone na lewym brzegu Bugu u ujścia Włodawki, na obszarze Polesia Lubelskiego. Miejscowość wzmiankowana już w XIII wieku jako gród książęcy. Od 1475 roku mieścił się tu klucz dóbr Sanguszków. Około roku 1534 Włodawa uzyskała prawa miejskie. Z końcem XVI wieku dobra włodawskie przeszły w ręce Leszczyńskich, którzy stworzyli tu prężny ośrodek ruchu protestanckiego. Po Leszczyńskich Włodawę dzierżą Pociejowie, Flemingowie, Czartoryscy, Potoccy i Zamoyscy. Miejscowość leżała na starym trakcie handlowym biegnącym na Litwę, skąd też zasłynęła z wielkich jarmarków na konie i bydło. Jednorazowo nierzadko spędzano tu do 20 tys. wołów, kupowanych przez kupców z Polski centralnej, Sląska i Niemiec.

W początku XVIII wieku Ludwik Konstanty Pociej przekazał paulinom dawny teren dworski pełożony obok Góry Zamkowej na północny wschód od rynku. Wkrótce wznieśli oni klasztor i kościół. Do zespołu tego należy też położony w pobliżu budynek kuchni klasztornej.

Klasztor projektu architekta Józefa Pioli paulini zbudowali z fundacji tegoż magnata w latach 1711-17. W początku XIX wieku na klauzurę wyznaczono skrzydło zachodnie, a resztę pomieszczeń zakonnicy wynajmowali. Od kasaty klasztoru (1864 r.) w skrzydle zachodnim mieści się plebania, a w pozostałych, siedziba władz administracyjnych i sądowych.

Obiekt barokowy zwrócony frontem na południe, na rzucie kwadratu z wirydarzem wewnątrz czworoboku otworzonego z czterech skrzydeł mieszkalnych. Przy narożniku południowo-zachodnim piętrowy króżganek na rzucie litery „L”, łączy klasztor z kościołem. Pierwotnie króżganek obiegał wszystkie skrzydła. Na osi skrzydła tylnego prostokątny ryzalit z pomieszczeniem ustępowym, pierwotnie zwieńczony kopulastym hełmem. Skrzydło wschodnie, szersze mieściło pomieszczenia reprezentacyjne. W jego narożniku południowym na parterze znajdował się dawny refektarz, nad nim na piętrze kapitularz i obok niego biblioteka. Zarówno parter jak piętro posiadają sklepienia kolebkowo-krzyżowe, w refektarzu kolebkowe z lunetami. W skrzydle północnym, obok wieżyczki ustępowej, brama wjazdowa ze starymi odrzwiami.

Elewacje zwieńczone wydatnym gzymsem profilowamym, od strony wschodniej trzy potężne szkarpy, w elewacji od strony wirydarza gzyms kordonowy. Otwory okienne opasane uszakowatymi obramieniami z gzymsami nadokiennymi. W elewacji frontowej otwór drzwiowy w obramieniu uszakowatym, nad nim kamienna tablica fundacyjna z inskrypcją łacińską i datą 1717 r. Dachy czterospadowe, kryte blachą. Prawie cały budynek obecnie użytkowany jest przez urzędy miejskie.
Kościół parafialny pod wezwaniem św. Ludwika wzniesiony w latach 1739-80 wg projektu Pawła Fontany z fundacji Pociejów, Flemingów i Czartoryskich. Restaurowany w 1850 roku i w latach 1903-4. W latach 1950-52 odbudowano po zniszczeniu wieżę wschodnią. Ostatnio (1979-81) przeprowadzono restaurację obiektu przykryciem dachów blachą miedzianą.

Swiątynia późnobarokowa typu centralno-wydłużonego, na rzucie ośmioboku z dwiema kwadratowymi wieżami od frontu oraz części prezbiterialnej wraz z dwoma zakrystiami od północy. Trzon korpusu budynku tworzy wyniosła zbliżona do elipsy nawa otoczona obejściem utworzonym dwoma szeregami kaplic połączonych w jednolite ciągi skośnymi przejściami. Prostokątne prezbiterium i takież kaplice ze skarbcem i lożą na piętrze przeźroczami otwarte są na prezbiterium. Natomiast ściany boczne prezbiterium ujęte płytkimi wnękami arkadowymi, ściany nawy rozczłonkowane pilastrami o zdwojonych kapitelach kompozytowych podtrzymujących masywne belkowanie. Arkadowe przejścia między kaplicami bocznymi ujęte w pilastry, nad nimi przeźrocza przysklepione łukami koszowymi. Ściany kruchty rozczłonkowane płytkimi wnękami arkadowymi. Sklepienie w nawie kolebkowe z lunetami. Prezbiterium pod eliptyczną spłaszczoną kopułą. Zakrystie sklepione kolebką z lunetami i kolebkowo-krzyżowo. W prezbiterium drewniane portale przy drzwiach wiodących do zakrystii, zwieńczone supraportami z portretami w owalnych ramach: Ludwika Pocieja i Adama Czartoryskiego. Nad portalami otwory lóż w drewnianych rokokowych obramieniach.

Przy filarach nawy sześć rzeźbionych w drewnie figur przedstawiających ojców i doktorów kościoła oraz świętych władców: Konstantyna i Stefana, późnobarokowe, wykonane przez rzeźbiarza lwowskiego Macieja Polejowskiego.

Fasada dwuwieżowa, trzyosiowa z cofniętą nieco częścią środkową i lekko wypukłymi ścianami wież. Rozczłonkowana pilastrami toskańskimi w wielkim porządku architektonicznym, dźwigającymi wydatne belkowanie i profilowany gzyms. Ponad częścią środkową szczyt z parzystymi pilastrami kompozytowymi o trzonach wygiętych u dołu, ujęty po bokach obeliskami oraz zwieńczony sfalowanym naczółkiem z figurą NMP i wazonami po bokach. Wieże czterokondygnacyjne rozczłonkowane pilastrami.

Portal główny ujęty skośnie ustawionymi wielokrotnymi pilastrami toskańskimi i parą kolumn na cokołach, zwieńczony szczytem z półkolistym gzymsem. Wyżej w szczycie okno zamknięte półkoliście z pilastrami po bokach. W ścianach wież na wysokości parteru nisze z późobarokowymi rzeźbami św. św. Pawła i Antoniego. Naroża nawy i prezbiterium zaokrąglone i ujęte pilastrami, gzymsy wydatne, profilowane. Prezbiterium i skrzydła transeptu zwieńczone trójkątnymi szczytami. Nad nawą odcinki attyki balustradowej. Okna w uskokowych, uszatych obramieniach.
Dach nad nawą kopulasty wielopołaciowy, łamany zwieńczony wieżyczką sygnaturki z barokowym hełmem. Hełmy wież ośmiopołaciowe, łamane z grzebieniami falistymi na krawędziach, zakończone kopułami.

Polichromia późnobarokowa (1780-86) wykonana techniką freskową. W prezbiterium sceny poświęcone św. Ludwikowi. W nawie malowidła z iluzjonistyczną archilekturą, ze scenami z życia Chrystusa, a także sceny o tematyce ewangelicznej. W kruchcie kartusz z herbem Pociejów – Waga.

Wnętrze wyposażone jednolicie z końca XVIII wieku utrzymane w stylu rokoko. Ołtarz główny architektoniczny, murowany z bogatą dekoracją snycerską i obrazem św. Ludwika szkoły francuskiej. Ołtarze boczne posiadają obrazy także XVIII-wieczne w bogatych rzeźbionych ramach. Ambona i chrzcielnica z analogicznymi baldachimami, na nich grupy rzeźb figuralnych, roboty Macieja Polejowskiego i Michała Filewicza. Ławki, konfesjonały i meble w zakrystii późnobarokowe.

Dawna kuchnia klasztorna z połowy XVIII wieku. W XIX wieku mieściła szkołę parafialną prowadzoną przez miejscowych unitów. Od 1864 roku tj. od kasaty klasztoru, budynek wykorzystywany jest do dziś na mieszkania prywatne.

Obiekt późnobarokowy, malowniczo usytuowany na krawędzi skarpy nadbużańskiej, parterowy z piętrowymi kwadratowymi ryzalitami na osi, od frontu i od tyłu. Wnętrze dwutraktowe ze sklepieniami krzyżowo-kolebkowymi oraz kolebkowymi z lunetami.

Zewnątrz narożniki objęte pilastrami. Tylny ryzalit wzmocniony szkarpami. Pierwotnie ściana czołowa otwarta była szeroką półkolistą arkadą, obecnie zamurowana. Gzyms wieńczący wydatny, profilowany, zaakcentowanym półwałkiem. Dach czterospadowy kryty dachówką.

Figura rokokowa z połowy XVIII wieku na opilastrowanym, wysokim cokole z kamienną rzeźbą św. Jana Nepomucena – usytuowana przy wjeździe na dziedziniec kościelny, po prawej stronie.

Cały zespół popauliński we Włodawie przedstawia duże wartości zabytkowe, stanowi cenny przykład polskiej architektury późnobarokowej. Szczególną wartość posiada budynek kościelny, który wraz z podobnymi w Chełmie i Lubartowie tworzy grupę świątyń chełmsko-lubelskich o założeniu centralno-wydłużonym.

Włodawa posiada dobrą bazę noclegową i żywieniową.

na podstawie:
Autor tekstu: K. Prożogo, Grafika: A. Sosnowska.
Nakład 3 tys. egz. Rok wydania 1982, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmie

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>