Chełmskie dawniej

WYRYKI – Wiatraki XIX-wieczne

Wyryki, duża wieś, siedziba gminy, położona na obszarze Garbu Włodawskiego, odległa 11 km na zachód od Włodawy, usytuowana przy szosie wiodącej do Parczewa. W 1827 roku było tu 168 domów i 901 mieszkańców. Zachowały się tutaj trzy XIX-wieczne wiatraki typu „koźlak”, stanowiące własność: Stanisława Czelaja, Mariana Kwiatkowskiego i Jana Hawryluka. Wszystkie one posiadają niemal identyczną konstrukcję i formę. Najlepiej zachowanym spośród nich jest wiatrak Stanisława Czelaja, dlatego opis oparty zostanie na tym właśnie obiekcie.

Wiatrak typu „koźlak” stanowiący własność Stanisława Czelaja usytuowany jest we wschodniej części wsi Wyryki, pośród ornych pól w odległości 200 m na południe od drogi bitej Wyryki—Włodawa. W pobliżu stał pierwotnie budynek wiatraka należącego do dziadka obecnego właściciela. Spłonął on w 1948 roku. Opisany tu wiatrak został w 1949 roku przeniesiony z odległej 15 km wsi Żdżarka. Pochodzi on z końca XIX wieku.

Wówczas też wymieniono poszycie budynku oraz dach. W 1960 roku obiekt przeszedł ponowny remont połączony z wymianą kamieni młyńskich. Z powodu nierentowności w 1970 roku młyn został zamknięty. W 1975 roku z głowicy wału odpadły śmigi.

Wiatrak zbudowany jest na rzucie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 6,4 x 5,9 m. Bryła jego ma tradycyjny kształt graniastosłupa zwężającego się ku górze.

Sciany boczne konstrukcji słupowo-ramowej z zastosowaniem zastrzałów i mieczowań, oszalowane deskami na styk. Dach dwuspadowy, pobity gontem, od strony śmig naczółkowy, a z przeciwnej z wysuniętym przed elewację szczytem podpartym dwoma kroksztynami. Budynek jest dwukondygnacyjny. W kondygnacji dolnej (wzniesionej ok. 3 m nad ziemią) znajdują się przesiewacze i pojemniki na mąkę, a w górnej – urządzenia napędowe i mielące.
Cały budynek wsparty jest na grubej pionowej osi osnowowej zwanej „sztymbrem” zaczopowanej dołem na czterech krzyżujących się ze sobą podwalinach z zastrzałami. Całe to nieruchome urządzenie zwane jest „kozłem” – stąd nazwa typu wiatraka – „koźlak”. Sztymber na poziomie podłogi pierwszej kondygnacji posiada urządzenie umożliwiające obracanie całego budynku wokół niego. Składa się ono z nieruchomego wiązanego z kozłem „siodła” i ruchomych „ślizgaczy”. Górnym końcem sztymber osadzony jest w grubej „belce mącznej” ustawionej na poziomie podłogi drugiej kondygnacji. Ze „ślizgaczami” związany był skośnie ustawiony „dyszel” zwany też „rudlem” wychodzący na zewnątrz budynku po stronie przeciwnej śmigom. Służył on do obracania wiatraka śmigami w kierunku wiatru. Czyniono to przy pomocy kołowrotu kotwionego o pale wbite wkrąg wiatraka.

Mechanizm napędowy wiatraka składa się z „wału skrzydłowego” umieszczonego poziomo na wysokości oczepu kondygnacji górnej. Jego grubszy zakończony „głowicą” koniec wychodzący na zewnątrz posiada otwory, w których umocowane były cztery śmigi posiadające opierzenie z dranic. Na wale tym wewnątrz budynku osadzone jest „koło paleczne” drewniane z grabowymi zębami. Przy ich pomocy w czasie obrotu śmig porusza ono pionowo ustawione „cywie”, także drewniane, obracające się na drewnianej osi zwanej „sochą”. Socha jest na stałe połączona z górnym kamieniem młyńskim, który zwany jest „biegunem”.

Oba kamienie młyńskie, ten górny ruchomy i dolny, nieruchomy zwany „leżakiem” albo „mazurem”, osłonięte są drewnianym poszyciem zwanym „łubie”. Ponad kamieniami umieszczony jest zbity z desek kosz na zboże. Nadto jest urządzenie regulujące nacisk górnego kamienia na dolny.

Elewacja frontowa posiada otwór drzwiowy prowadzący do przyziemia, gdzie znajduje się „kozioł” oraz dwa otwory drzwiowe na poziomie I kondygnacji.

Jeden z nich stanowi wejście do młyna, drugi zaś służy do spuszczania worków z mąką. Jest on umieszczony poza galeryjką. Do drzwi wejściowych prowadzą jednobiegowe schody drewniane zawieszone na konstrukcji ściany i wsparte górą na niedużej galeryjce podtrzymywanej przez stojące dwa rysie i zabzpieczone balustradą. Nad galeryjką jednospadowy daszek gontowy na dwu słupach. Na wysokości drugiej kondygnacji otwór drzwiowy służący do wciągania windą worków ze zbożem.

Obiekt zachował się w dobrym stanie, brak mu tylko charakterystycznych śmig.

Wiatrak należący do Mariana Kwiatkowskiego usytowany jest we wschodniej części wsi Wyryki-Adampol, w odległości ok. 150 m na południe od szosy Włodawa-Lubień, oddalony o 400 m od opisanego wyżej wiatraka Stanisława Czeleja. Znajduje się w stosunkowo dobrym stanie.

Wiatrak stanowiący własność Jana Hawryluka położony jest w zachodniej części wsi Wyryki, wśród łąk, w odległości 200 m w kierunku południowym od szosy Lubień-Włodawa. To najmniejszy spośród trzech wiatraków wyrykowskich. W rzucie ma wymiary: 4,1 x 4,5 m. Jego stan zachowania jest bardzo zły.

Na terenie byłego województwa chełmskiego do czasów nam współczesnych dotrwało 20 wiatraków, wszystkie niemal typu „koźlak”. Ich stan zachowania jest bardzo różny. Są to obiekty najczęściej XIX-wieczne.
Znajdują się one w miejscowościach:
- Bończa, gmina Kraśniczyn,
- Bukowa Mała – gmina Sawin (częściowo zdewastowany),
- Bukowski Las, gmina Hańsk,
- Hańsk, gmina Hańsk,
- Horostyta, gmina Wyryki,
- Kaplonosy, gmina Wyryki,
- Lubień, gmina Wyryki – dwa obiekty w tym jeden „holender”,
- Ludwinów, gmina Cyców (zdewastowany),
- Łomnica, gmina Urszulin,
- Łukówek Piękny, gmina Sawin (zdewastowany),
- Stulno, gmina Wola Uhruska,
- Suchawa, gmina Wyryki (obiekt stanowi własność Muzeum Okręgowego w Chełmie),
- Tuligłowy, gmina Krasnystaw,
- Wołoskowola, gmina Brus Stary,
- Wyryki, gmina Wyryki, trzy obiekty,
- Załucze Stare, gmina Urszulin,
- Żalin, gmina Ruda Huta.

Wiatraki jako zabytki dawnego budownictwa drewnianego zasługują na szczególną opiekę, tym bardziej, że obecnie nie są użytkowane i ulegają stałej dewastacji. Są nie tylko obiektami kultury ludowej, ale także charakterystycznymi niegdyś elementami krajobrazu wiejskiego.

na podstawie:
Autor tekstu: K. Prożogo, Grafika: A. Sosnowska.
Nakład 3 tys. egz. Rok wydania 1982, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmie

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>